Η συζήτηση γύρω από την πράσινη μετάβαση και την κλιματική αλλαγή συχνά διεξάγεται με όρους που μοιάζουν μακρινοί για την καθημερινότητα των νησιωτών. Για εμάς στη Χίο, όμως, η πραγματικότητα είναι αδυσώπητη: ως ένα Μη Διασυνδεδεμένο Νησί με πλήρως κορεσμένο ηλεκτρικό δίκτυο, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με ένα βαθύ, δομικό έλλειμμα στο ενεργειακό ισοζύγιο ευκαιριών και δυνατοτήτων σε σχέση με την υπόλοιπη, διασυνδεδεμένη Ελλάδα. Ενώ η ηπειρωτική χώρα αναπτύσσει σταθμούς Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ), η δική μας τοπική κοινωνία παραμένει εγκλωβισμένη στην ενεργειακή στενότητα, με τον ΔΕΔΔΗΕ να μην διαθέτει πλέον περιθώρια για νέες συνδέσεις.
Μέχρι σήμερα, η απάντηση της κεντρικής εξουσίας απέναντι στην ευθύνη της για αυτό το «ενεργειακό έλλειμμα» του νησιού εξαντλείται μόνιμα σε μια στερεότυπη υπόσχεση: σε αυτήν της μελλοντικής ηλεκτρικής διασύνδεσης με το ηπειρωτικό σύστημα. Πρόκειται, όμως, για μια υπόσχεση που εμπεριέχει τεράστια επισφάλεια. Αν κρίνουμε από τη μέχρι τώρα προϊστορία των μεγάλων ενεργειακών έργων στη χώρα, οι συστηματικές αποκλίσεις των χρονοδιαγραμμάτων, οι γραφειοκρατικές αγκυλώσεις, οι δικαστικές εμπλοκές, αλλά και τα πάσης φύσεως τεχνικά και γεωπολιτικά προβλήματα που συνοδεύουν τα πολύπλοκα υποθαλάσσια έργα, καθιστούν τη διασύνδεση ένα μακρινό και αβέβαιο σενάριο. Τα νησιά μας δεν μπορούν να περιμένουν μοιρολατρικά τις «καλένδες» των κεντρικών σχεδιασμών, παραμένοντας στο ενεργειακό σκοτάδι.
Αυτή η ανισότητα δεν μπορεί να ξεπεραστεί με ευχολόγια ή αποσπασματικές διαμαρτυρίες. Η Χίος έχει ανάγκη, πρώτα και κύρια, να διαμορφώσει ένα ισχυρό, ενιαίο «Ενεργειακό Αίτημα» προς την κεντρική εξουσία και τους αρμόδιους φορείς που σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα με την ενέργεια. Το αίτημα αυτό δεν πρέπει να αποτελεί θέση μιας μειοψηφίας. Πρέπει να είναι προϊόν καθολικής αποδοχής από την τοπική κοινωνία, τους πολίτες, τις επιχειρήσεις και τις τοπικές αρχές. Οφείλει να διακρίνεται από απόλυτο ρεαλισμό, να βασίζεται σε συγκεκριμένες, τεχνικά τεκμηριωμένες προτάσεις και να υποστηρίζεται από μια ανυποχώρητη διάθεση διεκδίκησης.
Επειδή ακριβώς η οριστική διασύνδεση απέχει πολύ χρονικά, το αίτημα της διεκδίκησης για το «μέχρι τότε» είναι το πλέον δίκαιο και ρεαλιστικό. Είναι παράλογο να απαγορεύεται στην τοπική κοινωνία να αναπτυχθεί ενεργειακά με το πρόσχημα ενός έργου που θα ολοκληρωθεί μετά από χρόνια. Οι ανάγκες των νοικοκυριών, των τοπικών επιχειρήσεων και των κοινωφελών υποδομών (όπως οι βιολογικοί και τα αντλιοστάσια) υφίστανται σήμερα. Η διεκδίκηση ηλεκτρικού χώρου και χρηματοδοτήσεων για το ενδιάμεσο διάστημα αποτελεί πράξη επιβίωσης και δικαιοσύνης για τη Χίο.
Το προς διαβούλευση νομοσχέδιο του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας αποτελεί μια ιστορική, εξαιρετική ευκαιρία για το νησί μας. Είναι η στιγμή που η τοπική κοινωνία και οι αρχές πρέπει να ανοίξουν το μεγάλο κεφάλαιο «Ενέργεια στη Χίο» και να το θέσουν σε καθεστώς πρώτης προτεραιότητας. Η θέση μας σε αυτή τη διαβούλευση είναι ξεκάθαρη και κατηγορηματική: Δεν θέλουμε να μετατρέψουμε τη Χίο από τόπο ιστορίας και πολιτισμού σε ένα άψυχο εργοστάσιο ΑΠΕ για την παραγωγή και εμπορική εκμετάλλευση ηλεκτρικής ενέργειας προς όφελος τρίτων. Αντίθετα, διεκδικούμε τη δυνατότητα και τα εργαλεία για να κάνουμε τη Χίο ενεργειακά αυτόνομη, με αποκλειστικό γνώμονα το συμφέρον των πολιτών, των τοπικών επιχειρήσεων και της τοπικής οικονομίας.
Το ενεργειακό οικοσύστημα του νησιού μας διαθέτει ήδη τις βάσεις για να στηρίξει αυτό το ρεαλιστικό σχέδιο αυτόνομης ανάπτυξης. Η σύμπραξη του Δήμου Χίου με την Ενεργειακή Κοινότητα Πολιτών Χίου ΣΥΝ.ΕΠ.Ε. και την μετεξέλιξη της, εξυγιασμένης πλέον, Προμηθευτικής ΑΑΕ ΟΤΑ σε οργανισμό του Δήμου με σαφή προσανατολισμό την ενέργεια και το περιβάλλον, αποτελεί ένα πρότυπο μοντέλο κοινωνικού και δημόσιου ελέγχου της ενέργειας. Επιπλέον, η συμμετοχή της ΔΕΥΑΝΧ στην Ενεργειακή Κοινότητα αποδεικνύει ότι οι πλέον ενεργοβόρες υποδομές του νησιού μπορούν να βρεθούν στην εμπροσθοφυλακή της μετάβασης.
Οι άμεσες ευκαιρίες που αναδύονται μέσα από το νέο νομοσχέδιο είναι συγκεκριμένες και πρέπει να αποτελέσουν τον πυρήνα των διεκδικησεων μας για την ενδιάμεση περίοδο:
- Αξιοποίηση του Ταμείου Απανθρακοποίησης Νησιών (Άρθρα 56-66): Το Μέρος Β΄ του νομοσχεδίου προβλέπει χρηματοδότηση έως 60% για έργα ΑΠΕ και υβριδικά συστήματα με αποθήκευση σε μη διασυνδεδεμένα νησιά. Η Προμηθευτική ΑΑΕ ΟΤΑ πρέπει να χρηματοδοτηθεί κατά προτεραιότητα για την κατασκευή των δύο υβριδικών σταθμών για τους οποίους διαθέτει άδεια, καθώς και για την αποκατάσταση των δύο υφιστάμενων ανεμογεννητριών της.
- Ριζική Ανανέωση Σταθμών (Repowering – Άρθρα 31 & 37): Αντί για το δυσβάσταχτο κόστος επισκευής των παλαιών υποδομών, οι διατάξεις για τη ριζική ανανέωση προσφέρουν το νομικό πλαίσιο για την πλήρη αντικατάστασή τους με σύγχρονες, αποδοτικές ανεμογεννήτριες, «ξεκλειδώνοντας» νέες συμβάσεις λειτουργικής ενίσχυσης.
- Κατοχύρωση του Δικαιώματος στην Κοινή Χρήση Ενέργειας (Άρθρο 12): Θεσπίζεται το δικαίωμα δημοσίων φορέων και νοικοκυριών στα ΜΔΝ να συμμετέχουν στην κοινή χρήση ενέργειας (energy sharing). Ο Δήμος, η ΔΕΥΑΝΧ και η Ενεργειακή Κοινότητα μπορούν να παράγουν και να διαμοιράζουν ενέργεια απευθείας για την κάλυψη των αντλιοστασίων, των βιολογικών καθαρισμών και των δημοτικών κτιρίων, μειώνοντας δραστικά το τοπικό κόστος.
- Απαλλαγή από το «Αγκάθι» του Κορεσμού μέσω Ευέλικτων Συνδέσεων (Άρθρα 13 & 14): Οι Συμβάσεις Σύνδεσης Ευέλικτης Ισχύος επιτρέπουν σε υβριδικά συστήματα με αποθήκευση να λάβουν όρους σύνδεσης, καθώς προσφέρουν την απαραίτητη σταθερότητα και δεν επιβαρύνουν το κορεσμένο δίκτυο.
- Θωράκιση των Έργων των ΟΤΑ (Άρθρο 51): Το νομοσχέδιο προβλέπει την αναβίωση και παράταση αδειών που ανήκουν σε ΟΤΑ, μειώνοντας παράλληλα κατά 50% τα τέλη δέσμευσης χώρου.
- Πλεονέκτημα Ωριμότητας μέσω ΔηΣΜΕ (Άρθρο 52): Η εκπόνηση του Δημοτικού Σχεδίου Μείωσης Εκπομπών καθίσταται υποχρεωτική για τις χρηματοδοτήσεις. Καθώς η Χίος έχει ήδη ολοκληρώσει επιτυχώς το ΔηΣΜΕ, βρίσκεται σε ώριμη θέση για άμεση απορρόφηση κονδυλίων.
Πέρα από τα παραπάνω, το Ενεργειακό μας Αίτημα οφείλει να αναδείξει και να απαιτήσει την αξιοποίηση του αναξιοποίητου γεωθερμικού πεδίου της Χίου.. Η γεωθερμία αποτελεί τη μοναδική πηγή καθαρής ενέργειας που παρέχει σταθερή ισχύ βάσης (baseload) 24 ώρες το εικοσιτετράωρο, ανεξάρτητα από τις καιρικές συνθήκες, και μπορεί να αποτελέσει το οριστικό αντίδοτο στην ενεργειακή απομόνωση του νησιού.
Για να μετατραπούν οι προβλέψεις του νόμου σε απτά οφέλη για τον Χιώτη και τη Χιώτισσα, προτείνουμε και διεκδικούμε την ενσωμάτωση τεσσάρων κομβικών προσθηκών στη δημόσια διαβούλευση:
- Υποχρεωτική ποσόστωση ηλεκτρικού χώρου (20-30%) στα κορεσμένα δίκτυα των ΜΔΝ αποκλειστικά για έργα ιδιοκατανάλωσης και κοινής χρήσης από ΟΤΑ, ΔΕΥΑ και τοπικές Ενεργειακές Κοινότητες.
- Ρητή χρηματοδότηση των έργων γεωθερμίας χαμηλής και μέσης ενθαλπίας από το Ταμείο Απανθρακοποίησης Νησιών.
- Σαφή επιλέξιμότητα των μικτών εταιρικών σχημάτων (όπως οι ΑΑΕ ΟΤΑ με τη συμμετοχή Ενεργειακών Κοινοτήτων Πολιτών) ως δικαιούχων πρώτης γραμμής για τις ενισχύσεις του Ταμείου.
- Διαδικασίες εξπρές για τη ριζική ανανέωση και αυτόματη διατήρηση των όρων σύνδεσης για παλαιούς σταθμούς ΑΠΕ που ανήκουν σε νησιωτικούς Δήμους.
Η ενέργεια είναι κοινωνικό αγαθό και αναπτυξιακό θεμέλιο. Δεν πρέπει η μετάβαση να γίνει ερήμην μας και χωρίς την ενεργοποίηση της τοπικής κοινωνίας. Με ρεαλισμό, ενότητα και συγκεκριμένο σχέδιο, μετατρέπουμε τη Χίο από έναν παθητικό, απομονωμένο καταναλωτή σε έναν αυτόνομο, ενεργειακό δημιουργό. Το οφείλουμε στους πολίτες μας, στις τοπικές μας επιχειρήσεις και στο μέλλον του τόπου μας.
